Фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарликнинг асосий шаклларидан бири — етказилган зарарни қоплашдир. Амалдаги Fuqarolik kodeksi нормаларига кўра, шахсга ноқонуний ҳаракат (ёки ҳаракатсизлик) натижасида етказилган зарар тўлиқ ҳажмда қопланиши шарт.
Зарарни ундириш ишларида суд, одатда, тўртта мажбурий элементни текширади:
Агар ушбу элементлардан бири исботланмаса, даъво рад этилиши мумкин.
Моддий зарарни ундиришнинг ҳуқуқий асослари
Моддий зарар деганда шахснинг мол-мулкига етказилган ҳақиқий зарар ва олинмай қолган фойда тушунилади. Суд амалиётида моддий зарарни ундиришда асосий эътибор — ҳисоб-китоб ва ҳужжатли далилларга қаратилади.
Суд амалиётидан мисол
Йўл-транспорт ҳодисаси натижасида фуқаро тан жароҳати олган. Жиноят иши доирасида ҳайдовчининг айби аниқланган. Жабрланувчи фуқаролик тартибида моддий зарарни ундириш ҳақида даъво киритган.
Суд қуйидагиларни ўрганган:
Суд зарарнинг реал ва ҳужжатлар билан тасдиқланган қисминигина қаноатлантирган. Даъвогар кўрсатган, лекин ҳужжат билан тасдиқланмаган харажатлар рад этилган.
Бу ҳолат суд амалиётидаги муҳим қоидани кўрсатади: моддий зарар тахминий эмас, аниқ ҳисобланган ва исботланган бўлиши керак.
Маънавий зарарни ундиришнинг ўзига хос жиҳатлари
Маънавий зарар — руҳий азоб, изтироб, обрўга путур етиши каби ҳолатларда юзага келади. Унинг миқдори аниқ формула асосида эмас, балки суднинг ички ишончи ва адолат мезонларига кўра белгиланади.
Суд қуйидагиларни инобатга олади:
Суд амалиётидан мисол
Иш берувчи ходимни қонун талабларига зид равишда ишдан бўшатган. Суд меҳнат муносабатларини тиклаш билан бирга маънавий зарар ундириш масаласини ҳам кўриб чиққан.
Суд аниқлаган:
Натижада суд моддий зарар (иш ҳақи) билан бирга маънавий зарар учун ҳам компенсация белгилаган, аммо даъвогар талаб қилган сумма тўлиқ эмас, балки адолат мезонига кўра камайтирилган.
Бу амалиётдан кўринадики, маънавий зарарда суд мутлақ талаб суммасига эмас, балки оқилона ва мутаносиб миқдорга таянади.
Исботлаш юки ва процессуал жиҳатлар
Зарарни ундириш ишларида исботлаш юки даъвогар зиммасида бўлади. У:
Жавобгар эса ўз айбининг йўқлигини ёки зарар бошқа сабабларга кўра келиб чиққанини исботлаши мумкин.
Суд қарорларида кўп ҳолларда айнан сабаб-оқибат боғланиши масаласи ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Агар зарар билан ҳаракат ўртасида бевосита боғлиқлик исботланмаса, даъво рад этилади.
Хулоса
Суд орқали моддий ва маънавий зарарни ундириш механизми фуқаролик ҳуқуқий ҳимоясининг муҳим кафолатидир. Амалиёт шуни кўрсатадики:
Шу жиҳатдан қараганда, зарарни ундириш ишлари формал эмас, балки чуқур ҳуқуқий таҳлилни талаб қиладиган тоифадаги ишлар ҳисобланади.
Хоразм вилоят судининг судьяси Абдуллаев Бобур Махмудович
