Сўнгги йилларда жиноят ишларининг судларда кўрилиш сони ортиб бораётгани суд ҳокимияти фаолияти самарадорлиги, ишларни кўриб чиқиш муддатлари ва одил судлов сифатини таъминлаш нуқтаи назаридан долзарб масалага айланди. Суд юкламасининг ортиши нафақат ташкилий муаммо, балки инсон ҳуқуқлари кафолатлари билан боғлиқ ҳуқуқий масаладир.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддасига кўра, ҳар бир шахс ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш ҳуқуқига эга. Конституциянинг 133-моддасида эса суд ҳокимияти мустақиллиги ва одил судлов фақат судлар томонидан амалга оширилиши мустаҳкамланган. Демак, судларда ишлар сонининг ортиши ушбу конституциявий кафолатларни амалга ошириш механизмига бевосита таъсир кўрсатади.
Халқаро ҳуқуқ нормалари ҳам ишларни адолатли ва оқилона муддатда кўриб чиқиш талабини белгилайди. Хусусан, Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktнинг 14-моддасида ҳар бир шахс ўз иши мустақил ва холис суд томонидан адолатли кўриб чиқилиши ҳуқуқига эга экани қайд этилган. Шунингдек, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasiнинг
10-моддасида адолатли суд муҳокамаси ҳуқуқи мустаҳкамланган.
Жиноят ишлари сони ошишининг асосий сабаблари, жиноят ишларининг судларда кўпайиши бир қатор омиллар билан изоҳланади.
Биринчидан, жиноятчилик таркибининг ўзгариши ва янги турдаги жиноятларнинг пайдо бўлиши. Ахборот технологияларининг ривожланиши натижасида кибержиноятлар, онлайн фирибгарлик, электрон тўлов воситалари билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар кўпайди.
Иккинчидан, аҳоли сонининг ўсиши ва иқтисодий муносабатларнинг мураккаблашуви мулкка қарши ва иқтисодий жиноятлар сонининг ортишига олиб келмоқда.
Учинчидан, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолияти самарадорлигининг ошиши натижасида фош этилган жиноятлар сони кўпаймоқда ва бу ишларнинг судга оширилиши табиий жараён ҳисобланади.
Тўртинчидан, процессуал кафолатларнинг кучайтирилиши айрим ҳолларда суд назорати доирасини кенгайтирмоқда.
Судларда кўрилиши кўпайган жиноят ишлари турлари
Жиноят кодексининг 168-моддасига мувофиқ, алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш орқали мулкни қўлга киритиш фирибгарлик ҳисобланади.
Амалиётда интернет орқали автомашина ёки уй-жой сотиш ҳақида ёлғон эълон жойлаштириб, олдиндан тўлов олиш ҳолатлари кўп учрамоқда. Масалан, шахс 10–15 нафар фуқародан олдиндан пул олиб, мажбуриятни бажармасдан яширинган. Бундай ишлар кўп эпизодли бўлиб, ҳар бир жабрланувчи алоҳида процессуал иштирокчи сифатида қатнашади.
Шунингдек, ўзини банк ходими сифатида таништириб, “кредит расмийлаштириш” баҳонасида пул ундириш ҳолатлари ҳам кўпайган.
Компьютер технологиялари орқали содир этилган жиноятлар суд амалиётида алоҳида ўрин тутади.
Масалан, фишинг усули орқали банк картаси маълумотларини қўлга киритиш, Telegram ёки бошқа мессенжерлар орқали махфий кодларни сўраш ва маблағларни ўзлаштириш ҳолатлари кўпайган. Бу ишлар электрон далиллар, техник экспертиза ва халқаро ҳамкорликни талаб қилади.
Жиноят кодексининг 273-моддасига мувофиқ, гиёҳвандлик воситаларини қонунга хилоф равишда сақлаш, ташиш ёки сотиш учун жавобгарлик белгиланган.
Масалан, шахсдан 0,5 грамм гашиш моддаси топилган ва экспертиза унинг гиёҳванд модда эканини тасдиқлаган. Ёки бир гуруҳ шахслар олдиндан тил бириктириб, гиёҳванд моддани сотиш мақсадида сақлагани аниқланган. Бундай ишлар суд-кимёвий экспертизага асосланади.
Жиноят кодексининг 109–111-моддаларида турли даражадаги тан жароҳати етказиш учун жавобгарлик белгиланган.
Амалиётда оилавий жанжаллар натижасида ўрта оғир ёки оғир тан жароҳати етказиш ҳолатлари кўпайган. Бундай ишлар бўйича суд тиббий экспертизаси хулосаси асосий далил ҳисобланади.
Жиноят кодексининг 266-моддасида транспорт воситаларини бошқариш қоидаларини бузиш натижасида одам ўлими ёки тан жароҳати етказиш учун жавобгарлик белгиланган.
Масалан, маст ҳолда автомобиль бошқариб, йўл-транспорт ҳодисаси содир этган ҳайдовчига нисбатан жиноят иши қўзғатилган. Суд автотехник ва тиббий экспертизаларга таянади.
Солиқ тўлашдан бўйин товлаш, ҳужжатларни сохталаштириш ва ноқонуний тадбиркорлик билан боғлиқ ишлар ҳам судларда кўпаймоқда. Бундай ишлар катта ҳажмдаги молиявий ҳужжатлар таҳлилини талаб қилади.
Суд юкламасининг ортиши ва одил судловга таъсири
Суд юкламасининг ортиши ишларни кўриб чиқиш муддатларига таъсир кўрсатиши мумкин. “Оқилона муддат” тушунчаси халқаро амалиётда ҳам муҳим мезон ҳисобланади. Бу борада Yevropa inson huquqlari sudi амалиётида ишнинг мураккаблиги ва давлат органларининг фаоллиги инобатга олинади.
Ишлар сони ортиқча бўлганда: иш сифатининг пасайиши, процессуал хатолар, ишларни қайта терговга қайтариш ҳолатлари, иштирокчилар ҳуқуқларининг чекланиши каби салбий оқибатлар юзага келиши мумкин.
Хулоса
Таҳлил шуни кўрсатадики, айниқса фирибгарлик, кибержиноятлар, гиёҳвандлик билан боғлиқ жиноятлар, тан жароҳати етказиш, йўл-транспорт ҳодисалари ва иқтисодий жиноятлар судларда кўрилиши кўпайган тоифалар қаторига киради.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, Жиноят-процессуал кодекси ва халқаро ҳуқуқ нормалари ҳар бир шахснинг иши оқилона муддатда, мустақил ва холис суд томонидан кўриб чиқилишини кафолатлайди. Шу боис судлар фаолиятини ташкилий ва ҳуқуқий жиҳатдан такомиллаштириш, рақамлаштиришни чуқурлаштириш ва процессуал механизмларни оптималлаштириш мазкур муаммони ҳал этишнинг асосий йўналишлари ҳисобланади.
Жиноят ишлари бўйича
Ҳазорасп туман судининг раиси Х.Сапаев
