Маълумки, бозор иқтисодиёти шароитида шартнома фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларни тартибга солувчи асосий воситалардан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодексига мувофиқ, шартнома - бу икки ёки ундан ортиқ шахслар ўртасида фуқаролик ҳуқуқ ва мажбуриятларини белгилаш, ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги келишувдир.
Амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, шартномавий низолар кўп ҳолларда шартнома тузиш жараёнидаги хатолар, ҳуқуқий саводхонлик етарли эмаслиги ёки тарафлар ўртасида аниқ келишув бўлмаганлиги сабабли юзага келади.
Энг аввало, шартномавий низоларни олдини олиш учун шартнома мазмунига жиддий эътибор қаратиш лозим. Фуқаролик кодексининг тегишли моддаларида белгиланганидек, шартнома шартлари аниқ, тушунарли ва ҳуқуқий жиҳатдан асосланган бўлиши шарт. Агар шартнома ноаниқ иборалар билан тузилса, бу келгусида турли хил талқинларга сабаб бўлади ва низо келиб чиқиши эҳтимолини оширади.
Шунингдек, шартномада унинг муҳим шартлари албатта кўрсатилиши лозим. Жумладан, шартнома предмети, тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, нарх, тўлов тартиби, бажариш муддатлари ва жавобгарлик чоралари аниқ белгилаб қўйилиши керак. Фуқаролик кодексида айрим турдаги шартномалар учун алоҳида муҳим шартлар ҳам белгиланган бўлиб, улар кўрсатилмаган тақдирда шартнома ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.
Яна бир муҳим жиҳат — бу шартноманинг шаклидир. Қонунчиликка кўра, айрим шартномалар ёзма шаклда тузилиши шарт. Масалан, кўчмас мулк билан боғлиқ битимлар, йирик миқдордаги келишувлар албатта ёзма шаклда расмийлаштирилиши лозим. Ёзма шаклга риоя этилмаслиги низо келиб чиққанда далиллар етишмаслигига олиб келади.
Бундан ташқари, “Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавий-ҳуқуқий базаси тўғрисида”ги Қонунга мувофиқ, хўжалик субъектлари ўртасидаги шартномалар қонунчилик талабларига тўлиқ жавоб бериши ва тарафларнинг манфаатларини ҳимоя қилиши керак.
Шартномавий низоларни олдини олишда ҳуқуқий экспертиза муҳим ўрин тутади. Яъни шартнома имзоланишидан олдин уни малакали ҳуқуқшунос томонидан кўриб чиқиш тавсия этилади. Бу орқали шартномадаги хавфли ҳолатлар, ноаниқликлар ва қонунга зид нормалар олдиндан бартараф этилади.
Тарафлар ўртасида музокаралар жараёни ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Кўп ҳолларда низолар тарафлар шартларни тўлиқ тушунмаганлиги ёки нотўғри англаганлиги сабабли келиб чиқади. Шунинг учун шартнома имзоланишидан олдин барча шартлар атрофлича муҳокама қилиниши ва ҳар икки томон учун тушунарли бўлиши лозим.
Амалиётда яна бир кенг тарқалган муаммо — бу оғзаки келишувлардир. Кўпчилик “ишонч” асосида айрим шартларни ёзма шаклга киритмайди. Лекин низо келиб чиққан ҳолатда айнан шу ҳолат катта муаммога айланади. Шу сабабли барча келишувларни ҳужжатлаштириш жуда муҳим.
Шартнома имзоланганидан кейин унинг ижросини таъминлаш ҳам катта аҳамиятга эга. Фуқаролик кодексига мувофиқ, мажбуриятлар лозим даражада ва ўз вақтида бажарилиши шарт. Агар тарафлар ўз мажбуриятларини бажармаса ёки лозим даражада бажармаса, бу ҳуқуқий жавобгарликка олиб келади.
Шунингдек, шартномада жавобгарлик чораларини белгилаш низоларни олдини олишда самарали восита ҳисобланади. Масалан, пеня, жарима ёки зарарни қоплаш тартиблари аниқ кўрсатилса, тарафлар ўз мажбуриятларига жиддийроқ ёндашади.
Замонавий ҳуқуқий амалиётда низоларни судгача ҳал этиш механизмлари ҳам кенг қўлланилмоқда. Жумладан, музокаралар, талабнома юбориш ва медиация каби усуллар орқали низони ҳал этиш мумкин. Ўзбекистон Республикасининг “Медиация тўғрисида”ги Қонунига мувофиқ, тарафлар низони ўзаро келишув асосида, судга мурожаат қилмасдан ҳал этиш имкониятига эга.
Шартномада низоларни ҳал қилиш тартибини олдиндан белгилаб қўйиш ҳам катта аҳамиятга эга. Масалан, қайси судга мурожаат қилиниши, низо қай тартибда кўриб чиқилиши каби масалаларни кўрсатиш келгусида вақт ва маблағни тежайди.
Бундан ташқари, барча ҳужжатларни сақлаш ҳам жуда муҳим. Шартномалар, ҳисоб-фактуралар, қабул-топшириш далолатномалари, электрон ёзишмалар — буларнинг барчаси низо юзага келганда муҳим далил сифатида хизмат қилади.
Амалиёт шуни кўрсатадики, иқтисодий судларда кўрилаётган ишларнинг асосий қисмини айнан шартномавий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар ташкил этади. Ушбу низоларни таҳлил қилиш натижасида уларнинг келиб чиқиш сабаблари, одатда, бир хил эканлиги аён бўлади.
Биринчи навбатда, шартнома шартларининг ноаниқ ва тўлиқ ифодаланмаганлиги энг кўп учрайдиган муаммолардан биридир. Фуқаролик кодексининг тегишли моддаларида шартномага берилган таърифдан келиб чиқиб айтиш мумкинки, шартнома тарафлар ўртасида ҳуқуқ ва мажбуриятларни аниқ белгилаб бериши лозим. Агар ушбу талаб тўлиқ таъминланмаса, низо келиб чиқиши табиий ҳолдир.
Суд амалиётида кўп ҳолларда шартнома предмети, бажариш муддати ёки тўлов тартиби аниқ белгиланмаган ҳолатлар учрайди. Бундай вазиятда суд, Иқтисодий процессуал кодекс талабларига мувофиқ, тарафлар тақдим этган далиллар асосида низони ҳал этади. Бироқ бу жараёнда қўшимча вақт ва ресурслар сарфланади.
Иқтисодий процессуал кодекс нормаларига кўра, ҳар бир тараф ўз талаб ва эътирозларини асословчи далилларни тақдим этиши шарт. Суд эса мазкур далилларни холисона, ҳар томонлама ва тўлиқ баҳолайди.
Ишни ҳал қилишда энг асосий ҳужжат - бу шартноманинг ўзи ҳисобланади. Агар шартнома пухта ва қонун талабларига мувофиқ тузилган бўлса, низони ҳал этиш анча осон кечади. Акс ҳолда, турли талқинлар ва баҳслар юзага келади.
Амалиётда яна бир муҳим жиҳат — бу даъвогар томонидан судгача бўлган тартибга риоя этилишидир. Иқтисодий процессуал кодексга мувофиқ, айрим тоифадаги ишлар бўйича даъво киритишдан олдин жавобгарга талабнома юбориш шарт. Афсуски, айрим ҳолларда бу талабга риоя этилмаслиги сабабли даъво аризалари кўриб чиқилмасдан қолдирилади.
Жавобгарлик масалаларига тўхталадиган бўлсак, шартномада назарда тутилган неустойка, яъни жарима ва пеня суд томонидан қўлланилиши мумкин. Бироқ, агар ушбу неустойка миқдори номутаносиб даражада юқори бўлса, суд уни камайтириш ҳуқуқига эга.
Суд амалиётида яна бир кенг тарқалган муаммо - бу далиллар етишмаслигидир. Кўп ҳолларда тарафлар ўз талабларини етарлича ҳужжатлар билан тасдиқлай олмайди. Бу эса иш натижасига бевосита таъсир кўрсатади.
Шу муносабат билан барча хўжалик юритувчи субъектларга қуйидагиларни тавсия этаман: ҳар бир операцияни ҳужжатлаштириш, шартнома ижросини тегишли далолатномалар билан тасдиқлаш ва барча ёзишмаларни сақлаш лозим.
Иқтисодий судларда ишларни кўриб чиқишда қонун устуворлиги, тарафларнинг тенглиги ва тортишув принципи таъминланади. Ҳар бир тараф ўз позициясини мустақил равишда ҳимоя қилади, суд эса холис ҳакам сифатида қарор қабул қилади.
Яна бир муҳим масала - бу даъво муддатларидир. Фуқаролик кодексига мувофиқ, умумий даъво муддати уч йилни ташкил этади. Амалиётда ушбу муддатни ўтказиб юбориш ҳолатлари ҳам учрайди, бу эса даъвони қаноатлантириш имкониятини чеклайди.
Шунингдек, низоларни судгача ҳал этиш механизмларидан самарали фойдаланиш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Жумладан, медиация тартиби орқали тарафлар ўзаро келишувга эришиши мумкин.
Хулоса қилиб айтганда, шартномавий низоларни олдини олиш учун ҳуқуқий маданиятни ошириш, шартнома тузишга пухта ёндашиш, қонунчилик талабларига қатъий риоя қилиш ва шартнома ижросини назорат қилиш зарур. Бу эса нафақат низоларни камайтиради, балки иқтисодий муносабатларнинг барқарор ривожланишига ҳам хизмат қилади.
Хуқуқий билимга эга бўлиш -ўз ҳуқуқларингизни ҳимоя қилишнинг энг муҳим кафолатидир.
Элмурод Розумбетов, Хоразм вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судьяси
