Ўзбекистонда тасдиқланган «Одил судлов — 2030»: Янги Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилувчи халқчил ва адолатли суд тизимини барпо этиш стратегияси суд тизимини ислоҳ қилишнинг олтита устувор йўналишини белгилаб берди: «халқчил суд», «адолат қўрғони», «кафолатланган адолат», «адолат посбонлари», «рақамли одил судлов» ва «халқаро эътироф». Стратегия «Судлар — халқчил ва адолатли одил судлов қўрғони ва Янги Ўзбекистоннинг ҳақиқат устуни» шиори остида ишлаб чиқилган.
Фармон билан бир вақтда стратегияни 2026–2028-йилларда амалга ошириш бўйича аниқ ҳаракатлар дастури ҳамда эришилиши лозим бўлган асосий мақсадлар ҳам тасдиқланган. Бу — ислоҳотларнинг шунчаки декларатив ҳужжат бўлиб қолмаслиги, балки ўлчанадиган натижалар, аниқ муддатлар ва масъул раҳбарлар билан таъминланишини англатади.
Мазкур олти устуннинг умумий ғояси битта мақсадда мужассамлашган: инсон суд эшигини қоққанда, унинг ортида қонун, адолат ва давлат кафолати турганини ҳис қилиши керак. Ушбу мақолада шу олтита устундан бири — «Кафолатланган адолат» йўналишининг мақсади, мазмуни ва унда белгиланган асосий вазифалар батафсил ёритилади.
Йўналишнинг мақсади ва моҳияти
«Кафолатланган адолат» йўналишида қонуний, адолатли ва асослантирилган суд қарорларини қабул қилиш, уларнинг сифати ва барқарорлигини таъминлаш орқали фуқароларнинг бузилган ҳуқуқларини судда тиклаш кафолатларини кучайтириш мақсад қилинган. Бу таърифнинг ҳар бир сўзи муҳим: қарор нафақат қонунга мос, балки адолатли ва етарлича асосланган бўлиши, шу билан бирга вақт ўтиши билан ўзгармай, барқарор қолиши лозим.
Нима учун айнан «барқарорлик» алоҳида таъкидланади? Чунки суд амалиётида бир хил турдаги ишлар бўйича турлича қарорлар чиқарилиши, кейинчалик кўп босқичли қайта кўриб чиқишлар орқали қарорларнинг бекор қилиниши — фуқароларнинг судга бўлган ишончини энг кўп пасайтирадиган омиллардан биридир. Замон.уз нашри таъкидлаганидек, ҳар бир қарор ортида айнан бир инсоннинг тақдири туради, шу боис суд фаолиятининг энг муҳим якуний натижаси — бу суд қарорининг ўзидир.
Бу йўналиш, аслида, «Адолат қўрғони» устуни билан узвий боғлиқ: агар «Адолат қўрғони» суд мустақиллиги ва суд амалиётининг ягоналигини таъминласа, «Кафолатланган адолат» айнан шахс ҳуқуқларининг амалда — жиноят протсессида, маъмурий низоларда ва фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларда — қандай ҳимоя қилинишига эътибор қаратади.
Йўналишда белгиланган асосий масалалар
Бу йўналишнинг энг кенг қамровли қисми. Унда жиноят ишлари юритувида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш, суд назоратини кенгайтириш, «Ҳабеас cорпус» институтини ривожлантириш, муқобил эҳтиёт чораларидан фойдаланишни кенгайтириш ҳамда ярашув ва айбга иқрорлик келишуви институтларини такомиллаштириш назарда тутилган. Бу вазифаларнинг ҳар бири алоҳида амалий маънога эга:
Тергов судялари ваколатларининг кенгайтирилиши. 2027-йил
1-июлдан бошлаб тергов судяларига протсессуал мажбурлов чораларини қўллашга санксия бериш масаласини кўриб чиқишда шахсни ушлаб туришнинг қонунийлиги ва асослилигини текшириш ваколати берилади. Бундан ташқари, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун асослар етарлилигини текшириш, зарур бўлганда тергов сирини сақлаган ҳолда қўшимча ҳужжатларни талаб қилиш имконияти ҳам яратилади. Шахснинг конституциявий ҳуқуқларини бевосита чекловчи тезкор-қидирув тадбирларини ўтказишга санксия бериш ваколатини судларга бериш масаласи ҳам кўриб чиқилмоқда. Бу — тергов босқичида шахс ҳуқуқларига таъсир қилувчи қарорларни энди фақат тергов органлари эмас, балки мустақил суд назорати остида қабул қилинишини таъминлайди.
«Ҳабеас cорпус» институти. Бу — шахснинг ноқонуний равишда ҳибсга олингани ёки қамоқда сақланаётгани ҳақидаги даъвони суд орқали тезкор текшириш механизми бўлиб, жаҳон ҳуқуқий амалиётида шахс эркинлигини ҳимоя қилишнинг энг муҳим воситаларидан бири ҳисобланади. Унинг Ўзбекистон суд тизимида ривожлантирилиши — асоссиз ҳибсга олишларга қарши қўшимча ҳуқуқий кафолат яратади.
Муқобил эҳтиёт чоралари. Қамоққа олишга алтернатива сифатида гаров, уй қамоғи ва бошқа юмшоқроқ чораларни кенгроқ қўллаш — жазо-тергов тизимида инсонпарварлик тамойилини кучайтиришга хизмат қилади, айниқса оғир бўлмаган жиноятларда.
Ярашув ва айбга иқрорлик келишуви. Бу институтларнинг такомиллаштирилиши жиноят ишларини тезроқ ва кам харажат билан ҳал қилиш, шунингдек судларнинг иш юкини камайтириш имконини беради.
Йўналишнинг иккинчи муҳим йўналиши — фуқаролар ва тадбиркорларнинг давлат органлари билан муносабатларида ҳуқуқларини ҳимоя қилиш имкониятларини кенгайтириш, маъмурий органлар фаолияти устидан суд назоратини кучайтириш ҳамда маъмурий суд ҳужжатларининг ўз вақтида ижро этилишини таъминлаш механизмларини такомиллаштириш.
Амалиётда бу — фуқаро ёки тадбиркор бирор давлат идорасининг (солиқ, божхона, лицензиялаш органи ва ҳ.к.) ноқонуний қарори ёки ҳаракатсизлигидан зарар кўрганида, судга мурожаат қилиш ва ўз ҳуқуқини тиклашнинг реал, самарали воситасига эга бўлишини англатади. Бундан ташқари, ҳатто суд фуқаро фойдасига қарор чиқарган тақдирда ҳам, бу қарорнинг давлат органи томонидан ўз вақтида ижро этилиши алоҳида эътибор талаб қиладиган масала сифатида белгиланган — чунки ижро этилмаган қарор, аслида, адолатнинг ярим йўлда тўхтаб қолганини англатади.
Суд тизимидаги ортиқча юкни камайтириш ва низоларни тезроқ, кам харажат билан ҳал қилиш мақсадида суд медиатсияси институтини жорий этиш ҳамда айрим тоифадаги низолар учун уларни судгача ҳал қилишнинг мажбурий тартибини белгилаш режалаштирилган.
Бу ёндашувнинг мантиғи шундаки: ҳар бир кичик ёки техник характердаги низони тўғридан-тўғри судга олиб бориш ўрнига, томонларга муросага келиш учун муқобил, тезкор йўл таклиф этилади. Натижада судлар мураккаброқ ва принципиал аҳамиятга эга ишларга кўпроқ вақт ва эътибор қарата олади, оддий фуқаролар эса низони судгача, камроқ бюрократия билан ҳал қилиш имконига эга бўлади.
Бошқа йўналишлар билан боғлиқлиги
«Кафолатланган адолат» алоҳида ажратилган бўлса-да, стратегиянинг бошқа устунлари билан чамбарчас боғлиқ ҳолда амалга оширилади:
«Кафолатланган адолат» йўналиши — бу суд тизимидаги энг нозик ва инсон тақдирига бевосита таъсир қилувчи жабҳаларни қамраб олувчи устун. У бир томондан жиноят протсессида шахс эркинлигини асоссиз чеклашнинг олдини олиш учун кучли механизмлар (суд назорати, «Ҳабеас cорпус», муқобил эҳтиёт чоралари) яратса, иккинчи томондан фуқаро ва тадбиркорларни давлат органларининг ноқонуний ҳаракатларидан ҳимоя қилади, учинчидан эса низоларни судгача ва суддан ташқари ҳал этиш орқали одил судловни янада тезкор ва енгил қилади.
Таҳлилчилар таъкидлаганидек, адолат бир марта қабул қилинадиган қарор эмас, балки ҳар куни қайтадан қозониладиган ишончдир — ва айнан шу ишончни мустаҳкамлаш «Кафолатланган адолат» йўналишининг якуний мақсадидир.
Вилоят суди судяси Х.Балтаев
